330, 500 va 750 kV YuTL: o‘ta yuqori kuchlanish nima

YuTL ning kuchlanish bo‘yicha tasnifi: yuqori kuchlanishli liniyada necha volt bor

Yuqori kuchlanishli liniyada 1 mingdan yuz minglab voltgacha bor. Liniyalar nominal kuchlanish bo‘yicha klasslarga bo‘linadi.

• 0,4 kV: 400 volt, ko‘chalar bo‘ylab uylargacha boradigan liniyalar.
• 6-35 kV: o‘rta kuchlanish, shaharlar, qishloqlar va korxonalarning taqsimlash tarmoqlari.
• 110-220 kV: yuqori kuchlanish, tumanlar va yirik zavodlar podstansiyalari orasidagi liniyalar.
• 330, 500 va 750 kV: o‘ta yuqori kuchlanish, energotizimlar va yirik stansiyalar orasidagi magistral liniyalar.
• 1150 kV va undan yuqori: ultra yuqori kuchlanish, dunyoda bunday liniyalar kam.

Kuchlanish yo‘qotishlarni kamaytirish uchun oshiriladi: u qancha yuqori bo‘lsa, o‘sha quvvatda tok shuncha kichik va simlarda shuncha kam energiya yo‘qoladi. Shuning uchun energiyani qancha uzoqqa va ko‘p uzatish kerak bo‘lsa, liniya klassi shuncha yuqori.

O‘zbekistondagi barcha liniyalar 50 Gs chastotali o‘zgaruvchan tokda ishlaydi. O‘zgarmas tok liniyalari boshqa mamlakatlarda o‘ta uzoq oqimlar uchun quriladi. Ularning eng yuqori kuchlanishlisi Xitoyda, ±1100 kV da ishlaydi.

Rus tilidagi hujjatlarda havo liniyasi VL yoki VLEP, kabel liniyasi esa KL deb qisqartiriladi.

O‘zbekistonda 500 kV YuTL va 330 hamda 750 kV qayerda uchraydi

O‘zbekistonning magistral tarmog‘i 220 va 500 kV liniyalarda qurilgan. Ularga «O‘zbekiston MET» AJ egalik qiladi va boshqaradi.

500 kV liniyalar yirik issiqlik elektr stansiyalarini hududlar bilan, O‘zbekiston energotizimini esa Markaziy Osiyoning qo‘shni mamlakatlari bilan bog‘laydi. Hozir mamlakatda yangi 500 kV liniyalar, jumladan quyosh va shamol stansiyalari quvvatini uzatish uchun qurilmoqda.

330 va 750 kV klasslari O‘zbekiston energotizimida qo‘llanmaydi. Ular sobiq SSSR ning boshqa energotizimlarida tarqalgan. Shuning uchun bu yerda 330 va 750 kV YuTL haqidagi so‘rovlar odatda ma’lumot uchun, mamlakatdagi haqiqiy loyihalar esa 220 va 500 kV.

500 kV YuTL oddiy liniyadan nimasi bilan farq qiladi

Farq uzoqdan ko‘rinadi: har bir fazada bitta emas, bir nechta, odatda uchta sim bor, ular rasporkalar bilan bir-biridan uzoqlashtirilgan. Bu ajratilgan faza. U toj razryadi yo‘qotishlarini kamaytiradi va ko‘proq quvvat uzatishga imkon beradi.

500 kV liniyani yana nima ajratib turadi:

• tayanchlar balandroq va kengroq, ko‘pincha portalli, jumladan tortqili;
• tayanchlar orasidagi oraliqlar uzunroq, odatda 300-450 m;
• izolyator girlyandalari uzun: yigirmadan ortiq tarelka, 110 kV da esa odatda 7-9, 220 kV da 13-15;
• fazalar ustidan ikkita chaqmoqdan himoya trosi o‘tadi, ulardan biri ko‘pincha optik tolali (OKGT);
• ajratilgan fazali bitta 500 kV liniya taxminan 900 MVt uzatadi: bir nechta 220 kV liniya qancha uzatsa, shuncha.

Tayanchlarning aniq o‘lchamlari va izolyatorlar soni namunaviy loyihaga va trassadagi havoning ifloslanish darajasiga bog‘liq.

500 kV YuTL muhofaza zonasi va liniya yonidagi uy-joy

O‘zbekistonda 500 kV YuTL muhofaza zonasi chetki simdan har tomonga 30 m. Bu Elektr tarmoqlarini muhofaza qilish qoidalarida (Vazirlar Mahkamasining 243-son qarori) belgilangan.

Bu zonada tarmoq egasining roziligisiz qurish mumkin emas, 500 kV YuTL zonasida esa temir yo‘ldan boshqa transportning to‘xtashi ham taqiqlangan. Sababi simlar ostidagi kuchli elektr maydonida: liniya ostidagi metall mashina zaryad to‘plashi mumkin.

Ma’lumot uchun: Rossiyada 330 va 500 kV liniyalarning muhofaza zonasi 30 m, 750 kV niki 40 m. Agar uchastka 500 kV liniya yonida bo‘lsa, avval topos’yomka bo‘yicha bino zonaga tushmasligini tekshiring. Cheklovlar haqida batafsil «YuTL muhofaza zonasi» qo‘llanmasida.

Uy yonidagi yuqori kuchlanishli liniya zararlimi

Elektr xavfsizligi me’yorlari odamlarni liniya maydonidan masofa bilan himoya qiladi. Shuning uchun asosiy qoida oddiy: muhofaza zonasida uy-joy qurmang va vaqt o‘tkazmang.

220 va 500 kV simlar ostida kuchli elektr maydoni bor: liniya ostidagi metall buyum zaryad to‘plashi mumkin va tekkanda sizni razryad uradi. Liniyadan qancha uzoq bo‘lsa, maydon shuncha kuchsiz. Shuning uchun 500 kV YuTL muhofaza zonasi 30 m, 220 kV niki esa har tomonga 25 m.

Agar YuTL yonida uchastka tanlayotgan bo‘lsangiz:

• topos’yomka bo‘yicha muhofaza zonasi chegarasi qayerdan o‘tishini tekshiring;
• simlar ostida uy, bolalar maydonchasi yoki to‘xtash joyini rejalashtirmang;
• salomatlik masalalarida sanitariya me’yorlari va shifokorlar fikriga tayaning bu tarmoq loyihachisining savoli emas.

Agar liniya uchastkaga xalaqit bersa, uni ko‘chirish yoki kabelga o‘tkazish mumkin. Buni biz loyihalaymiz va quramiz.

220 va 500 kV YuTL loyihasida nima hisobga olinadi

O‘ta yuqori kuchlanishli liniya loyihasida tayanch va simlardan tashqari ko‘p hisob-kitob bor. Liniya energotizim rejimlarini buzmasligini tarmoq kompaniyasiga isbotlash kerak.

Hisoblarga nima kiradi:

• trassa va yer ajratish: yuz kilometrga o‘nlab yerdan foydalanuvchilar to‘g‘ri keladi;
• simlar va tayanchlarning shamol, issiq va seysmikaga mexanikasi;
• toj razryadi va radio xalaqitlar, yer sathidagi elektr maydoni;
• tarmoq rejimlari: liniya o‘chganda quvvat oqimlari va kuchlanishlar;
• uzun liniyaning zaryad quvvatini podstansiyalardagi shuntlovchi reaktorlar bilan kompensatsiya qilish;
• rele himoyasi, avariyaga qarshi avtomatika va OKGT orqali aloqa.

220 va 500 kV loyihalarni «O‘zbekiston MET» AJ Ilmiy-texnik kengashi ko‘rib chiqadi. Shuning uchun tarmoq haqidagi boshlang‘ich ma’lumotlarni hisoblar boshlanishidan oldin MET bilan kelishamiz.

500 kV YuTL qanday quriladi

500 kV YuTL qurilishi har qanday havo liniyasi bilan bir xil bosqichlarda boradi, lekin boshqa texnika va boshqa ko‘lamda. Tayanchlar o‘nlab tonna og‘irlikda, simni esa yerda sudrab bo‘lmaydi.

Montaj nimasi bilan farq qiladi:

• tayanchlar uchun poydevorlar: massiv, ko‘pincha qoziqlarda, har bir piketdagi izlanish ma’lumotlari bo‘yicha;
• tayanchlar yerda yig‘iladi va katta yuk ko‘taruvchi kranlar yoki tushuvchi strela usulida ko‘tariladi;
• sim taranglik ostida yoyiladi: tortuvchi va tormoz mashinalari uni tirnalmasligi uchun havoda ushlab turadi, 500 kV da shikastlanishlar toj razryadini kuchaytiradi;
• ajratilgan faza simlari rasporkalari bilan birga montaj qilinadi;
• yo‘llar, kanallar va boshqa liniyalar ustidan o‘tishlar alohida loyihalar bo‘yicha va kelishilgan oynalarda bajariladi.

Biz 500 kV gacha bo‘lgan liniyalarni loyihalaymiz va quramiz. 220 kV dagi amaliyotdan misol: «G‘allaorol» sanoat zonasi uchun uzunligi 80 km dan ortiq ikki zanjirli YuTL, u hozir ishda.