Podstansiya va YuTL tayanchlarining seysmik chidamliligi: KMK 2.01.03-19 bo‘yicha hisob

O‘zbekiston seysmik rayonlashtirish xaritasi

Umumiy seysmik rayonlashtirish xaritasiga ko‘ra, mamlakat hududining katta qismi, jumladan Toshkent, Farg‘ona vodiysi va tog‘ oldi hududlari MSK-64 shkalasi bo‘yicha 8-9 ballik zonada joylashgan. Bu konstruksiyalarni hisoblashdan oldin loyihachi aniq maydon uchun belgilaydigan birinchi parametr.

Podstansiya poydevorlariga KMK 2.01.03-19 talablari

Kuch transformatorlari, OYaQ metall konstruksiyalari va YoTQ binolari uchun tuproq toifasi va inshoot mas’uliyat koeffitsientini hisobga olgan holda seysmik yuklamalar hisobi bajariladi. Og‘ir uskunalar (40-80 MVA transformatorlar) maxsus vibroizolyatsiyalovchi tayanchlar va poydevor plitasining kuchaytirilgan armaturasini talab qiladi.

YuTL tayanchlarini seysmikaga hisoblash

Havo liniyasi tayanchlari zilzilaga podstansiyaning og‘ir poydevorlaridan yengilroq bardosh beradi. Ammo 9 ballik maydonlarda ankerli va burchak tayanchlari alohida tekshiriladi. Poydevor gorizontal seysmik turtkiga shamol va muz yuklamasi bilan birga chidashi hisoblanadi.

Seysmik hisob uchun qanday ma’lumotlar kerak

Hisob maydonning o‘zida o‘tkaziladigan muhandislik-geologik izlanishlardan boshlanadi. Xarita faqat boshlang‘ich ballni beradi, tuproq esa uni oshirishi yoki pasaytirishi mumkin.

Izlanishlardan loyihachiga kerak:

• seysmik xususiyatlari bo‘yicha tuproq toifasi;
• yer osti suvlari sathi;
• tuproqning cho‘kuvchanligi va bo‘kishi;
• asosning yuk ko‘tarish qobiliyati.

Uskuna ishlab chiqaruvchisidan massa, og‘irlik markazi joylashuvi va apparatning tasdiqlangan seysmik chidamliligi kerak. Agar zavod seysmik chidamlilik ma’lumotini bermasa, uni xariddan keyin emas, oldin so‘rash kerak.

OYaQ uskunasi va transformatorlar: zilziladagi zaif joylar

Podstansiyada eng zaif joy chinni izolyatorlardagi baland apparatlar va ular orasidagi qattiq ulanishlardir. Turtkida apparatlar turli chastotada tebranadi va qattiq shina izolyatorni sindiradi.

Shuning uchun 8-9 ballik zonalar loyihasida odatda:

• apparatlar orasiga uzunlik zaxirasi bilan egiluvchan shinalar qo‘yiladi;
• transformator siljish va ag‘darilishdan poydevorga mahkamlanadi;
• o‘chirgichlar, ajratgichlar va tok transformatorlari rezonansga tekshiriladi;
• binolar va shkaflarga kirishda kabel uzunligi zaxirasi qoldiriladi;
• YoTQ dagi shkaflar polga va bir-biriga mahkamlanadi.

Bu yechimlarni loyihaga kiritish zilziladan keyin podstansiyani ta’mirlashdan arzonroq.

Cho‘kuvchan tuproqlar: seysmikadan keyingi ikkinchi muammo

O‘zbekistonning ko‘p hududlarida maydonlar namlanganda cho‘kadigan lyoss tuproqlarda joylashgan. Transformator poydevori uchun bu zilzila kabi xavfli.

Cho‘kish suv oqishi, maysazorni sug‘orish yoki yer osti suvlari ko‘tarilishidan boshlanadi. Poydevor qiyshayadi, shinalar taranglashadi, beton yoriladi. Izlanishlar cho‘kuvchanlikni ko‘rsatsa, loyihada tuproqni zichlash yoki almashtirish, qoziqlar va suvni poydevordan chetga oqizish ko‘zda tutiladi. Yechim namunaviy loyiha bo‘yicha emas, izlanish ma’lumotlari bo‘yicha tanlanadi.

Qo‘shimcha iqlim omillari

Seysmikadan tashqari, loyihada issiq, sho‘rxok tuproq va chang hisobga olinadi. +50°C gacha issiqqa simlarning ruxsat etilgan toki va transformator moyi tanlovi bog‘liq. Sho‘rxok tuproq yerga ulash qurilmalarini zanglatadi, chang sababli esa oqish yo‘li uzunroq izolyatorlar kerak.