O‘zbekistonda 6, 10, 35, 110, 220 va 500 kV podstansiyalarini loyihalash va qurish

Podstansiyani tayyor holda qurish: TSh dan ulashgacha

Biz podstansiyani faqat loyihalamaymiz, balki uni o‘sha № 070855 litsenziyasi bo‘yicha quramiz ham. Buyurtmachi bitta shartnoma, bitta jadval va natija uchun bitta mas’ulni oladi.

To‘liq tsikl quyidagicha:

1. Texnik shartlar va maydonni tahlil qilish.
2. Izlanishlar: poydevorlar uchun geodeziya va geologiya.
3. Loyiha va tarmoq kompaniyasida kelishuv, ekspertiza.
4. Transformatorlar, yacheykalar, o‘chirgichlar va RZA shkaflarini tanlash va yetkazib berish.
5. Qurilish qismi: poydevorlar, kabel kanallari, boshqaruv punkti (OPU) va YoTQ binolari, to‘siq.
6. Uskunalar, shinalar, yerga ulash va chaqmoqdan himoya montaji.
7. Rele himoyasi, hisob va telemexanikani sozlash.
8. Sinovlar, kuchlanish ostiga ulash va tarmoq egasiga topshirish.

Eng uzoq kutiladigani odatda kuch transformatorlari. Shuning uchun ularga buyurtmani podstansiya sxemasi tasdiqlangandan so‘ng darhol berishga harakat qilamiz.

35, 110 va 220 kV podstansiyalarini loyihalash: loyihalar nimasi bilan farq qiladi

Kuchlanish klassini tarmoq kompaniyasi texnik shartlarda belgilaydi. Podstansiya sxemasi, transformatorlar va loyiha qayerda kelishilishi shunga bog‘liq.

• 6 va 10 kV PS: transformator podstansiyalari, korxonalar va turar-joy majmualari uchun TP, KTP va taqsimlash punktlari (RP). Ularni «Hududiy elektr tarmoqlari» AJ kelishadi.
• 35 kV PS: zavodlar, nasos stansiyalari, kichik GES va QES uchun 35/10 va 35/6 kV. Misollarimiz: «Sevinch» 35/10 kV PS (2x25 MVA) va Yuqori-Talabti GES uchun 35/6 kV PS.
• 110 kV PS: shaharlar va yirik ishlab chiqarishlar uchun 110/10, 110/6 va 110/35/10 kV. Biz 110/35/10/6 kV «Kutubxona», 110/6 kV «O‘zgarish» va OKMK uchun 5 ta 110/10 kV podstansiyani loyihalaganmiz.
• 220 kV PS: sanoat zonalari, EIZ va elektr stansiyalari quvvatini uzatish uchun 220/110/10, 220/35/10 va 220/10 kV. Hozir ishda: 220/35/10 kV «Konimex», 220/35/35 kV «Qorako‘l EIZ» va 220/10/10 kV «G‘allaorol».

Kuchlanish qancha yuqori bo‘lsa, hisoblar shuncha ko‘p. 110 va 220 kV loyihalar «O‘zbekiston MET» AJ Ilmiy-texnik kengashida himoya qilinadi.

Podstansiyalar qanday bo‘ladi: taqsimlovchi, pasaytiruvchi, uzelli

Podstansiyalar tarmoqdagi vazifasi va qanday ulanganiga qarab farqlanadi. Sxema, yacheykalar soni va tarmoq kompaniyasi talablari shunga bog‘liq.

Vazifasi bo‘yicha:

• pasaytiruvchi: iste’molchilar uchun kuchlanishni pasaytiradi, masalan zavod yoki tuman uchun 110/10 kV;
• oshiruvchi: tarmoqqa berish uchun elektr stansiyasi kuchlanishini oshiradi, masalan QES yoki GES da;
• taqsimlovchi: quvvatni bir kuchlanishdagi liniyalar yoki yirik iste’molchilar o‘rtasida taqsimlaydi; 10 kV taqsimlash punkti (RP) ham shu turga kiradi;
• bosh pasaytiruvchi podstansiya (BPP): korxonaning bosh podstansiyasi, undan barcha sex TP lari ta’minlanadi.

Tarmoqqa ulanishi bo‘yicha:

• berk: bitta yoki ikkita liniya orqali ta’minlanadi va quvvatni boshqa uzatmaydi;
• o‘tuvchi (tranzit): liniya kiradi va chiqadi, podstansiya orqali tranzit o‘tadi;
• uzelli: bir nechta yuqori kuchlanishli liniyalarni bog‘laydi va butun tuman rejimini ushlab turadi.

Amaliyotimizdan misol: Toshkentdagi 110/35/10/6 kV «Kutubxona» to‘rt kuchlanish klassiga ega uzelli podstansiya, 35/10 kV «Sevinch» esa sanoat va agrokomplekslar uchun taqsimlovchi podstansiya.

500 kV gacha podstansiyalar: ochiq turdagi va YoTQ li

Biz 500 kV gacha bo‘lgan podstansiyalarni quramiz: OYaQ li ochiq turdagilarni ham, yopiq taqsimlash qurilmalilarini ham. Tur uchastka maydoni, havoning ifloslanishi va byudjetga qarab tanlanadi.

500 kV podstansiyada odatda 500/220 kV bog‘lovchi avtotransformatorlar, elegazli o‘chirgichlar va shuntlovchi reaktorlar turadi, OYaQ esa eng katta maydonni egallaydi. Shaharda va tor maydonlarda OYaQ o‘rniga KETQ qo‘yiladi: u bir necha baravar ixchamroq, lekin qimmatroq.

OYaQ va YoTQ qanday montaj qilinishi va ularda qanday uskuna turishi «6-500 kV OYaQ va YoTQ» sahifasida yozilgan.

Iste’molchilarni uzoq o‘chirmasdan podstansiyani rekonstruksiya qilish

Ishlab turgan podstansiya iste’molchilar haftalab elektrsiz qolmasligi uchun navbatma-navbat rekonstruksiya qilinadi. Bitta seksiya ishda bo‘lganda, boshqasi yuklamani ushlab turadi.

Odatda almashtiriladi:

• kuch transformatorlari kuchliroqlariga;
• moyli o‘chirgichlar vakuumli yoki elegazlilarga;
• eski himoya panellari mikroprotsessorli terminallarga;
• uskuna resursini tugatgan bo‘lsa, OYaQ yoki YoTQ butunlay.

Loyihadan oldin podstansiyani o‘rganamiz va uskuna pasportlarini ko‘ramiz. Masalan, 110/6 kV «O‘zgarish» PS da ikkita TDN-25000/110 transformatorini o‘rnatish va 6 kV shinalarini vakuumli o‘chirgichlar bilan seksiyalashni loyihaladik. Boshqa misollar: besh kuchlanish klassiga ega «Sherobod» PS ni modernizatsiya qilish va 110/35/10 kV «Gazli» PS rekonstruksiyasi.

Podstansiyani loyihalash bosqichlari

Har qanday kuchlanish klassidagi podstansiya loyihasi bir xil bosqichlardan o‘tadi:

1. Texnik shartlar va boshlang‘ich ma’lumotlar: quvvat, ishonchlilik toifasi, uchastka.
2. Maydonning muhandislik izlanishlari: geodeziya va geologiya.
3. Bosh elektr ulanishlar sxemasi va kuch transformatorlarini tanlash.
4. Taqsimlash qurilmalarini joylashtirish (OYaQ, YoTQ yoki KETQ) va bosh reja.
5. Rele himoyasi, hisob (ASKUE), telemexanika va o‘z ehtiyojlari.
6. Qurilish qismi: seysmikani hisobga olgan poydevorlar, yerga ulash va chaqmoqdan himoya.
7. Tarmoq kompaniyasida kelishish va ekspertizadan o‘tish.

3-6 bosqichlar parallel bajariladi. Shuning uchun 35/10 kV PS loyihasi yarim yil emas, 1-2 oy davom etadi.

Podstansiya loyihasida nimalar hisoblanadi

Hisoblar podstansiyaga qaysi uskuna qo‘yilishini va u avariyaga chidashini hal qiladi. Ular uzgich va transformatorlarni tanlashdan oldin bajariladi, aks holda apparatni qurilishning o‘zida almashtirishga to‘g‘ri keladi.

Har bir loyihada nimalarni hisoblaymiz:

• barcha shinalardagi qisqa tutashuv toklari: ular bo‘yicha uzgichlar va rele himoyasi sozlamalari tanlanadi;
• shinalar, kabellar va apparatlarning termik va elektrodinamik chidamliligi;
• yerga ulash qurilmasi: kontur qarshiligi, tegish kuchlanishi va qadam kuchlanishi;
• chaqmoqdan himoya: chaqmoq qaytargichlar hamda ochiq taqsimlash qurilmasi, transformatorlar va binolarning himoya zonalari;
• izolyatsiyani o‘ta kuchlanishdan himoya qilish: OPN qayerga va qanday parametrlar bilan qo‘yiladi;
• o‘z ehtiyojlari va operativ o‘zgarmas tok tizimi: o‘z ehtiyojlari transformatorlari, akkumulyator batareyasi, o‘zgarmas tok shiti;
• KMK 2.01.03-19 bo‘yicha poydevorlar va uskunalarning seysmik chidamliligi.

Barcha hisoblar tushuntirish xatiga kiradi. Tarmoq kompaniyasi va ekspertiza ularni birinchi navbatda ko‘radi.

O‘zbekistonda podstansiyalarni loyihalash normalari

Podstansiyalarni loyihalash normalarini qidirganda ko‘pincha Rossiya SP va SNiP hujjatlari chiqadi. O‘zbekistonda loyiha o‘z hujjatlari bo‘yicha tekshiriladi, shuning uchun biz ular asosida ishlaymiz.

Loyiha nimaga tayanadi:

• PUE: taqsimlash qurilmalari, masofalar, yerga ulash va himoya;
• KMK 2.01.03-19: seysmik hududlarda qurilish; mamlakatning katta qismi, jumladan Toshkent, 8-9 balli zonada joylashgan;
• qurilish qismi bo‘yicha KMK va ShNK: poydevorlar, boshqaruv punkti va yopiq taqsimlash qurilmasi binolari, moy qabul qilgichlar, to‘siq;
• texnik shartlar hamda «O‘zbekiston MET» AJ yoki «Hududiy elektr tarmoqlari» AJ ning sxema, rele himoyasi, hisob va telemexanikaga talablari.

Podstansiya loyihasi chet elda tayyorlangan bo‘lsa, u shu normalarga qayta hisoblanadi. Ishlaydigan yechimlar saqlab qolinadi.

Podstansiya loyihasining muddati va narxi

Podstansiya loyihasi narxi alohida hisoblanadi va kuchlanish klassi, transformatorlar soni va taqsimlash qurilmalari turiga bog‘liq: ochiq (OYaQ), yopiq (YoTQ) yoki elegazli (KETQ).

Taxminiy muddatlar:

• 35/10 kV taqsimlovchi PS: 30-45 kun;
• 110 kV uzelli PS: 2,5-3,5 oy;
• 220 kV PS: TSh o‘rganilgandan keyin alohida.

Masalan, 35/10 kV «Sevinch» PS loyihasi 2 oy, 110/35/10/6 kV «Kutubxona» PS esa 4 oy davom etgan.

Podstansiyani loyihalash uchun dastlabki ma’lumotlar

Boshlash uchun bizga kerak:

• ulanish uchun texnik shartlar (TSh);
• kerakli quvvat va iste’molchilarning ishonchlilik toifasi;
• podstansiya uchun uchastka: manzil, chegaralar va topografik s’yomka, agar bo‘lsa;
• rekonstruksiya uchun: mavjud uskunalar sxemasi va pasportlari;
• 35 kV va undan yuqori PS uchun: ulanish nuqtasidagi shinalarda qisqa tutashuv toklari, ularni tarmoq kompaniyasi beradi.

Uchastkaning topografik s’yomkasi va geologiyasi bo‘lmasa, izlanishlarni loyiha doirasida o‘zimiz bajaramiz.